Lopend want aan het einde van het seizoen afnemen en opbergen

Het lopend want aan het eind van het seizoen van boord halen betekent vijf maanden minder UV, zout en schuring, geeft je de kans om elke lijn te wassen en te inspecteren terwijl je hem in handen hebt, en voorkomt dat vallen de hele winter tegen de mast klapperen. Het werk kost een middag, de enige echte vaardigheid is het markeren en vastleggen van wat je eraf haalt, zodat het voorjaar een kwestie van terugmonteren wordt en geen puzzel, en de winst is lijn die merkbaar langer meegaat.

Niet iedere eigenaar doet het, en er is een legitiem argument om de lijnen te laten zitten op een boot die in het water blijft en ook in de winter gebruikt wordt. Maar voor een boot die winterklaar wordt gemaakt is de balans duidelijk: lijn die een winter lang door blokken en klemmen geschoren blijft, krijgt UV op dezelfde blootgestelde stukken, houdt zout tegen de vezels, blijft nat staan in de laagste punten van elke loop en werkt bij elke windstoot heen en weer door dezelfde leiogen.

Wat de winter met lijn doet

Aantasting door ultraviolet

UV is de grootste vijand van polyester en, nog sterker, van de blootgestelde mantel van lijnen met een Dyneema-kern. Het werkt van buiten naar binnen, maakt de oppervlaktevezels langzaam poederig en vermindert de sterkte van de mantel. Een lijn die geschoren blijft, krijgt die belasting de hele winter op dezelfde korte stukken, en daarom bezwijken vallen zo vaak bij de masttopschijf of net boven de klem: dat zijn de delen die nooit bewegen en nooit in de schaduw komen.

Zout in de vezels

Zoutkristallen in het vlechtwerk van een lijn zijn schurend en hygroscopisch. Ze werken zich tussen de vezels elke keer dat de lijn belast en gebogen wordt en snijden die mechanisch door, en ze trekken vocht uit de lucht zodat de lijn klam blijft. Een stijve, plankharde schoot aan het begin van het seizoen is een lijn vol zout, en stijfheid is meer dan een kwestie van comfort: een lijn die niet vrij door een blok loopt, belast de bemanning en het beslag zwaarder dan nodig.

Schuring en klapperen

Een val die slap bij de mast hangt, slaat bij elke windstoot tegen het profiel. Over een winter zijn dat tienduizenden tikken, die de mantel op één punt verslijten, het anodiseerlaagje op de mast beschadigen en iedereen in de haven tot waanzin drijven. Schoten die door leiogen geschoren blijven, werken op dezelfde plek zodra de boot aan zijn lijnen beweegt.

Wat je eraf haalt en wat je laat zitten

Haal alles eraf wat je eraf kunt halen: grootzeil- en voorzeilvallen, spinnakerval, schoten, brassen, reeflijnen, neerhouder- en travellerlijnen, dirk, preventer en elke naar achteren geleide bedieningslijn. Neem ook de losse blokken en snatchblokken mee, samen met soft shackles en alle textielverbindingen, want die zijn klein, snel kwijt en veel beter binnen te reinigen en op te slaan.

Wat je moet laten zitten, of beter gezegd vervangen, is een trekkoord in elke inwendige loop. Dat is de hele truc om vallen eraf te halen zonder je in het voorjaar werk te bezorgen, en hieronder staat het in detail. Blijf van het staand want af: dit is uitsluitend een klus voor lopend want, al is het een goed moment om de staat van elke lijn te bekijken en te bepalen wat er in de winter vervangen moet worden, als er tijd is om te shoppen en geen druk.

Vallen eraf halen zonder de loop te verliezen

Een val die zonder trekkoord uit de mast wordt gehaald, betekent dat je in het voorjaar een nieuwe lijn door een dicht mastprofiel moet vissen, en dat is echt een ellendige klus. De methode is simpel en mag niet worden overgeslagen.

Een trekkoord aanslaan

Neem een stuk lichte lijn, 3 of 4 mm voorgestrekt of een speciaal trekkoord, iets langer dan de val. Verbind het met het uiteinde van de val zodat de verbinding vloeiend en slank genoeg is om over elke schijf en door elke uitloopopening te passeren. De beste verbinding is een taps toelopende splits of een overlap met garnering en stiksel; de slechtste is een dikke knoop, want dat is precies wat vastloopt bij de masttopschijf en van een klus van tien minuten een masttop-beklimming maakt. Tape de verbinding netjes af na het stikken.

Doorhalen

Trek de val langzaam naar buiten en voel naar weerstand in plaats van te sjorren. Stopt hij, forceer dan niet: geef terug, beweeg de verbinding voorzichtig en controleer of hij niet achter een uitloopkast blijft haken. Laat iemand het trekkoord onder lichte spanning volgen zodat het niet met de val het profiel in wordt getrokken, want dat is de enige fout waardoor je precies staat waar je zonder trekkoord ook had gestaan. Zet beide uiteinden van het trekkoord vast als je klaar bent, één op dekniveau en één bij de mastvoet, en noteer in je lijst welk trekkoord bij welke val hoort.

Uitwendige vallen en schoten

Uitwendige lopen en naar de kuip geleide bedieningslijnen zijn eenvoudiger: noteer alleen de route voordat je ze uitschoort, want een vijfschijfsneerhouder of een travellersysteem is over zes maanden niet meer vanzelfsprekend. Een foto op je telefoon van elke loop voordat je hem uit elkaar haalt is de goedkoopste verzekering die er is, en het kost twee minuten.

Wassen en inspecteren

Was de lijnen in zoet water. Een bad, een grote tobbe of een regenton werkt goed: laat ze een paar uur weken om het zout op te lossen, beweeg ze door het water, spoel ze dan en verwissel het water. Een mild wolwasmiddel mag; sterke reinigingsmiddelen, oplosmiddelen en elke vorm van bleek niet, want die tasten de vezels en eventuele coating op de mantel aan. Een wasmachine op een koud, zacht programma met de lijnen in een kussensloop of waszak werkt voor dunnere lijnen, mits er niet op hoog toerental gecentrifugeerd wordt en er geen wasverzachter bij komt.

Zolang de lijnen nat en slap zijn, is het beste moment om ze te inspecteren, omdat schade dan duidelijker te zien is. Haal elke meter door je handen en zoek naar glazige plekken door hitte, platte stukken waar de kern beschadigd is, verschuiving van de mantel, insnijdingen en plekken waar de mantel pluizig en krijtachtig is geworden door UV. Let vooral op de stukken die in klemmen en bij schijven liggen, want die krijgen de geconcentreerde slijtage. Een lijn met een beschadigde kern voelt op dat stuk zacht en hol aan, zelfs als de mantel er intact uitziet.

Droog ze volledig voordat je ze opbergt, opgehangen in losse bochten of strengen in bewegende lucht en niet in strakke rollen, want die houden water in het midden vast. Net als zeilen voelt lijn al lang droog voordat de kern droog is.

Verschillende lijnen verouderen op verschillende manieren

Alle lijnen aan boord identiek behandelen is makkelijk maar een beetje verspilling, want de materialen in een moderne rigginventaris gaan langs verschillende wegen en met verschillende snelheden achteruit. Weten wat wat is, vertelt je waar je de inspectie op moet richten.

Dubbelgevlochten polyester

Het werkpaard van de meeste toerboten, en het meest vergevingsgezind. Het verliest langzaam sterkte door uv, neemt een beetje water op en geeft goed op tijd waarschuwing voordat het bezwijkt: de mantel wordt pluizig en krijtachtig, de lijn verstijft en plaatselijke schade is zichtbaar. Zout is tijdens het gebruik de grootste vijand, en juist daarom verlengt spoelen de levensduur echt. Een goed onderhouden polyester schoot gaat vele seizoenen mee.

Lijnen met dyneemakern

De kern is buitengewoon sterk en in wezen ongevoelig voor water, maar het is de mantel die de uv en de schuring opvangt, en die mantel doet meer dan alleen beschermen: op veel vallen zorgt hij ook voor de grip in de valstopper. Een dyneemalijn met een aangetaste mantel kan het grootste deel van zijn breeksterkte behouden en toch onbruikbaar worden, omdat hij onder belasting door de stopper slipt. Inspecteer bij deze lijnen specifiek de mantel in plaats van op gevoel te oordelen, want de kern laat de lijn nog lang sterk aanvoelen nadat de mantel het heeft opgegeven. Dyneema kruipt bovendien langzaam onder aanhoudende belasting, wat een extra argument is om vallen eruit te halen in plaats van ze de hele winter op spanning te laten staan.

Textielverbindingen en soft shackles

Soft shackles en textiellussen staan in dezelfde uv-omgeving als de lijnen, maar zijn kleiner, dus eenzelfde mate van oppervlakteaantasting weegt verhoudingsgewijs zwaarder. Ze zijn ook goedkoop genoeg dat een twijfelgeval vervangen nooit de verkeerde beslissing is. Was ze samen met de lijnen, droog ze en bewaar ze in een doos in plaats van ze de hele winter aan de preekstoel te laten hangen, waar ze zonder enige reden de volle uv-belasting krijgen.

Nu de lijnen eruit zijn: het beslag

Een leeg dek is het enige moment waarop je gemakkelijk naar het beslag kunt kijken waar de lijnen doorheen lopen, en problemen daar slopen touw sneller dan wat dan ook. Ga met een vinger langs elke schijf en controleer of die echt vrij draait; een vastgelopen schijf geeft niet alleen meer wrijving, hij zaagt in één seizoen de mantel van een val. Kijk in de valstoppers naar opgehoopt vuil en naar nokken die glad of, erger nog, scherp zijn gesleten. Controleer de leiogen en eventuele dekorganizers op bramen en groeven in het metaal, want een groef met een scherpe rand snijdt een nieuwe lijn net zo efficiënt kapot als de vorige.

Spoel het geheel met zoet water, beweeg de bewegende delen en noteer alles wat vervangen moet worden, nu je nog een hele winter hebt om het te bestellen. Als een bepaalde lijn steeds op dezelfde plek schuurt, ligt de oorzaak vrijwel altijd bij een stuk beslag en niet bij het touw, en dit is het moment om dat te vinden in plaats van een nieuwe lijn in dezelfde val te laten lopen.

Markeren, vastleggen en opbergen

Label alles

Voorzie elke lijn bij het uitnemen van een label met wat het is en, waar relevant, welk uiteinde welk is: "grootzeilval, masttopzijde" scheelt echt tijd. Plaklabels laten los; een kofferlabel met een takeling van garen, of een strook tape die je beschrijft en over zichzelf heen plakt, overleeft een winter. Houd een eenvoudige lijst bij, op papier of op je telefoon, van wat je eruit hebt gehaald, waar elke sleeplijn zit en wat je hebt genoteerd als te vervangen.

Opschieten om op te bergen, niet om te showen

Berg lijnen op in losse bossen in plaats van in strakke rollen. Gevlochten touw heeft geen slag en hoeft niet op de traditionele manier opgeschoten te worden; wat het wél nodig heeft, is vijf maanden lang niet in harde bochten geperst worden. Hang de bossen op als dat kan, of leg ze in een geventileerde krat. Vermijd afgesloten plastic bakken, die restvocht vasthouden en precies de schimmel veroorzaken waarvoor je het zout eraf hebt gewassen.

Waar je ze bewaart

Ergens droog, donker en koel. Uv werkt gewoon door op touw dat in een zonnig raam ligt, en een warme zolder is beter dan een vochtige garagevloer. Altijd van de grond af. Bewaar het kleine beslag — keerblokken, snatchblokken, soft shackles, los beslag ter waarde van een paar stopperknopen — in een gelabelde doos bij de lijnen, nadat je ook dat hebt gespoeld en gedroogd.

In het voorjaar alles weer terug

Bij het opnieuw inscheren betaalt de discipline van de winter zich uit, of niet. Werk met je lijst en je foto's. Verbind elke val met zijn sleeplijn via dezelfde gladde, slanke verbinding die je in het najaar gebruikte en trek hem er onder lichte spanning doorheen, waarbij je de sleeplijn meetrekt zodat die voor de volgende keer op zijn plek blijft. Scheer de bedieningslijnen in voordat je de zeilen aanslaat, want op een leeg dek gaat het werk veel sneller.

Maak van de gelegenheid gebruik om te vervangen wat slijt. Vallen die altijd op dezelfde plek schuren kun je vaak omkeren, waarmee je hun bruikbare leven verdubbelt, en dit is het moment om dat te doen omdat de lijn er toch al uit is. Alles wat je in het najaar als beschadigd hebt aangemerkt, had in de loop van de winter vervangen moeten zijn en niet optimistisch weer ingeschoren.

Veelgemaakte fouten

Een val eruit trekken zonder sleeplijn is de klassieker, en daarmee verander je een simpele klus in een masttocht of een dure vakman. Een dikke knoop gebruiken om de sleeplijn te verbinden is dezelfde fout met extra stappen, want die loopt vast bij de schijf. Lijnen vochtig opbergen, of in afgesloten plastic, geeft schimmel en een lucht die nooit helemaal weggaat. Het labelen overslaan voelt in oktober efficiënt en kost in april een uur verwarring. En wassen met agressieve schoonmaakmiddelen of bleek in een poging oud touw er nieuw uit te laten zien, beschadigt vezels die prima in orde waren.

Nog één fout verdient het genoemd te worden, omdat hij tot het voorjaar onzichtbaar blijft: vallen de hele winter strak op spanning aan de mast laten staan. Eigenaren doen dat om klapperen tegen te gaan, wat een begrijpelijk instinct is, maar een lijn die vijf maanden onder aanhoudende spanning staat, zet zich vast, en dyneema kruipt bovendien onder constante belasting. Het betere antwoord is de vallen er helemaal uit te halen, of, als ze moeten blijven, ze aan de want of een vrije klamp vast te zetten met net genoeg spanning om het klapperen te stoppen en niet meer.

Veelgestelde vragen

Moet ik het lopend want echt elke winter eruit halen?

Voor een boot die wordt opgelegd wel, het is het waard: je wint uv-bescherming, een goede inspectie, schoon zoutvrij touw en een stille mast. Voor een boot die in de vaart blijft en 's winters gezeild wordt, is het redelijk om de lijnen ingeschoren te laten, al is het nog steeds zinvol ze ergens in het jaar te wassen en om te keren.

Kan ik vallen in de wasmachine wassen?

Lijnen met een kleine diameter wel, in een waszak of kussensloop op een koud, fijn programma met een mild wasmiddel en zonder wasverzachter of hoog centrifugetoerental. Lijnen met een grote diameter en alles met een zware kern kun je beter in een tobbe laten weken, zowel omdat ze niet goed rondgaan als omdat een zwaar nat touw de machine kan beschadigen.

Hoe weet ik wanneer een val vervangen moet worden?

Let op een mantel die over een lang stuk krijtig en pluizig is geworden, plaatselijke verglazing door hitte, sneden waardoor de kern zichtbaar is, een mantel die over de kern is verschoven, of een zacht, hol stuk dat op kernschade wijst. Leeftijd alleen zegt weinig: een vijf jaar oude lijn die in de schaduw ligt kan prima zijn, terwijl een twee jaar oude lijn die in de zon in een valstopper zit dat niet is.

Welke dikte hulplijn moet ik gebruiken?

Licht genoeg om makkelijk te hanteren en langs elke obstructie te komen, sterk genoeg om niet te breken als je de nieuwe val doortrekt: 3 tot 4 mm is de gebruikelijke keuze voor een toerboot. De bepalende factor is niet de diameter maar de verbinding, die slank, glad en genaaid moet zijn in plaats van geknoopt.

Moet ik mijn vallen omkeren?

Als de slijtage op één punt zit, en dat is meestal zo, dan ja: door de lijn om te keren komt vers touw op de zwaarst belaste plek en kun je de levensduur ruwweg verdubbelen. Het werkt alleen als de lijn aan beide uiteinden gelijk is, dus bij een val met een gesplitst oog aan één kant moet die splits verplaatst worden of accepteer je dat als beperking.

De korte versie

Haal de lijnen eraf, maar trek nooit een val uit een mast zonder er eerst een hulplijn aan te naaien. Was alles in zoet water zonder bleek en zonder sterk wasmiddel, inspecteer het terwijl het nat is en je het in handen hebt, en laat het volledig drogen voor je het opbergt. Label elke lijn, fotografeer elk verloop voordat je het uit elkaar haalt, en bewaar de hele boel in losse trossen op een droge, donkere plek en niet op de vloer. Vervang in de winter wat je hebt gemarkeerd in plaats van in de voorjaarsdrukte, en keer alles om wat op één plek slijt.